# Metoda

Strona opisuje, jak powstają liczby i teksty ai-waw.com: raporty z rejestrem faktów, analizy przepływów metali i rejestr „Podmioty”. Opis odpowiada temu, co portal robi dziś; elementy, które jeszcze nie działają, oznaczono jako „w przygotowaniu”.

Części strony: [zasady](#zasady) · [rejestr faktów](#fakty) · [klasy źródeł](#klasy) · [dane handlowe, produkcyjne i ceny](#dane) · [analizy przepływów metali](#przeplywy) · [rejestr „Podmioty”](#podmioty) · [kontrola jakości](#jakosc) · [wersje, errata i cytowanie](#wersje) · [dostęp maszynowy](#mcp) · [licencje i ograniczenia](#licencje).

## Zasady {#zasady}

- **Odtwarzalność.** Każda liczba powstaje skryptem z plików pobranych ze źródła pierwotnego. Datę pobrania zapisuje się przy danych, bo statystyka publiczna bywa rewidowana wstecz. Kontrola i przegląd liczą wynik od nowa z plików surowych, a nie z wyników pośrednich.
- **Źródła pierwotne.** Liczba pochodzi z dokumentu, który ją ustala: statystyki publicznej, aktu prawnego, sprawozdania lub dokumentu spółki – nie z opracowania, które ją przytacza. Brak danych oznacza brak liczby, nigdy zero.
- **Jedna wersja danych.** Tekst, tabele, rysunki i wersje maszynowe powstają z jednego zbioru wyników: w raportach – z rejestru faktów, w analizach przepływów – z pliku wyników bilansu. Liczb nie przepisuje się ręcznie.
- **Rozdział liczb i tez.** Liczby liczy potok danych. Tezy, wnioski, skrót i notę o konflikcie interesów pisze autor ai-waw.com; bez nich raport nie dostaje wersji 1.0.
- **Rola AI.** Pobieranie danych, obliczenia, skład i kontrole wykonują narzędzia AI według zapisanych procedur; AI nie formułuje tez i nie zatwierdza publikacji. Szczegóły – w [Nocie o AI](/o-ai), w tym [przebieg pracy](/o-ai#przebieg) i [kontrola](/o-ai#kontrola).

## Rejestr faktów {#fakty}

Rejestr faktów obejmuje raporty serii S1–S7 i analizy przepływów metali (seria P). Każda liczba w tekście raportu jest faktem z rejestru: tekst zawiera odwołanie do faktu, a skład wstawia wartość. Kontrola fabryki raportów wykrywa liczby wpisane ręcznie i sprawdza, czy odnośnik przy liczbie pokazuje wartość wskazanego faktu. Z analiz przepływów rejestr obejmuje strumienie uzgodnionego bilansu, przywóz netto według grup handlu, wskaźniki i kluczowe liczby nagłówka – z odchyleniem standardowym, a wskaźniki także z przedziałem 90% ([zob. niżej](#przeplywy)).

*Schemat 1. Droga liczby: od źródła do cytatu – Liczba raportu przechodzi sześć kroków: źródło pierwotne klasy A lub B, pobranie skryptem z datą i sumą kontrolną SHA-256, rejestr faktów (identyfikator, jednostka, okres, obszar, źródło z klasą, status), tekst, tabela lub rysunek z wartością wstawioną przez skład, wersja zatwierdzona przez autora z sumą SHA-256 manifestu oraz dostęp przez kartę faktu, .md, .json, API, MCP i cytat.*

| Pole | Zawartość |
|---|---|
| identyfikator | klucz faktu, np. `F01-0042`, w analizach przepływów – od nazwy strumienia albo wskaźnika, np. `PALIT-S-NIE-IM`, `PALIT-W-RIR`; w adresie karty `/fakty/{identyfikator}` |
| opis | po polsku i po angielsku |
| wartość, jednostka, waluta | waluta tylko dla wartości pieniężnych (kod ISO 4217) |
| niepewność | odchylenie standardowe (`value_sd`) i przedział 90% (`value_low`, `value_high` – 5. i 95. percentyl losowań Monte Carlo), w jednostce faktu; w analizach przepływów, w raportach puste |
| okres | np. rok, półrocze albo miesiąc |
| obszar | kod państwa ISO-2 albo agregat (`EU27`, `WORLD`) |
| metal, kod CN lub PRODCOM | gdy dotyczy |
| źródło | klucz, tytuł, wydawca, adres, klasa A/B (klasa C – tylko szacunek modelu w analizie przepływów), licencja źródła; pola daty sprawdzenia i kopii archiwalnej |
| status weryfikacji | zob. tabela niżej |
| uwaga | np. dokładne zapytanie do bazy (podpozycja, partner, okres) |
| publikacja | identyfikator publikacji, z której pochodzi fakt |

| Status | Znaczenie |
|---|---|
| `verified` | wartość odczytana wprost ze źródła pierwotnego (np. masa przywozu z Comext) |
| `calculated` | wartość wyliczona ze źródła według zapisanego wzoru (suma miesięcy, przeliczenie jednostek, udział) |
| `reconciled` | wartość uzgodnionego bilansu analizy przepływów (metoda ważonych najmniejszych kwadratów) z odchyleniem standardowym; wskaźniki – także z przedziałem 90% z losowań Monte Carlo |
| `illustrative` | liczba przykładowa w pakiecie demonstracyjnym – nie pochodzi ze źródła |

**Cytowanie.** Pojedynczą liczbę cytuje się z identyfikatorem publikacji, wersji i faktu, np. „AIWAW-2026-F01 v1.0, fakt F01-0042”. Pole `cite` w API i odpowiedziach MCP zwraca gotowy zapis z adresem publikacji. Rejestr pokazuje wartości z bieżącej wersji publikacji, dlatego numer wersji jest częścią cytatu.

**Formaty.** Karta faktu `/fakty/{identyfikator}` (także `.md` i `.json`) pokazuje wartość, źródło z klasą, publikację, zapis cytowania oraz ten sam wskaźnik w innych okresach. Przeglądarka [`/fakty`](/fakty) filtruje po tekście, metalu, obszarze, okresie i publikacji; eksport `/fakty.csv` i `/fakty.json` stosuje te same filtry (do 10 000 wierszy). Tabelę faktów jednego raportu udostępnia adres `…/fakty.json` przy raporcie, fakty analizy przepływów – `…/fakty.json` przy stronie analizy, a całość – API (`/api/v1/facts`, także filtr kodu CN) i narzędzie MCP `get_facts`. Fakty trafiają do rejestru publicznego dopiero przy zatwierdzeniu wersji przez autora ([kontrola jakości](#jakosc)).

## Klasy źródeł {#klasy}

Każde źródło ma klasę A, B albo C. Rola klasy zależy od materiału – w rejestrze faktów obowiązuje reguła najostrzejsza.

*Schemat 2. Klasy źródeł i ich użycie – Macierz trzech klas źródeł i trzech rodzajów materiału. Klasy A i B są podstawą liczby w raportach, pomiarem lub szacunkiem wstępnym z odchyleniem standardowym w analizach przepływów i źródłem danych zakładu w rejestrze „Podmioty”. Klasa C nigdy nie jest podstawą faktu raportu (pakiet jest odrzucany). W analizach przepływów wchodzi tylko jako szacunek wstępny z szerokim przedziałem, a strumień oparty na takim szacunku trafia do rejestru faktów jako szacunek modelu z odchyleniem standardowym. W „Podmiotach” klasa C oznacza zakład znany tylko z prasy branżowej.*

| Klasa | Rodzaj źródła | Raporty i rejestr faktów | Analizy przepływów | Rejestr „Podmioty” |
|---|---|---|---|---|
| A | statystyka publiczna (Eurostat, krajowe urzędy statystyczne, UN Comtrade), akt prawny, sprawozdanie finansowe lub zarządu, pozwolenie, rejestr urzędowy | podstawa liczby | pomiar wejściowy bilansu z odchyleniem standardowym | źródło danych zakładu |
| B | raport lub witryna spółki, grupa studyjna (ICSG, ILZSG, INSG), stowarzyszenie branżowe | podstawa liczby; klasa widoczna przy fakcie | pomiar albo szacunek wstępny z odchyleniem standardowym | źródło danych zakładu |
| C | prasa branżowa, komunikat bez danych źródłowych; w analizach przepływów – szacunek własny | w raportach nigdy podstawa liczby – pakiet raportu z faktem opartym na źródle klasy C jest odrzucany przy imporcie; w tekście wyłącznie kontekst | wartość, której nie podaje żadne źródło A ani B (np. struktura przeniesiona z innego obszaru, współczynnik zawartości z literatury dla wyrobu bez danych) – oznaczona klasą C, z szerokim przedziałem niepewności; wchodzi do uzgodnienia jako szacunek wstępny, nigdy jako pomiar; w rejestrze faktów – szacunek modelu ze statusem `reconciled` i odchyleniem standardowym | zakład znany tylko z prasy branżowej; klasa widoczna na karcie |

Klasa zakładu w „Podmiotach” opisuje pewność jego istnienia i działalności – osobno od klasy liczby (zdolności, produkcji); szczegóły – [niżej](#podmioty). Szacunek klasy C w analizie przepływów nie jest przedstawiany jako pomiar: jego niepewność przenosi się do przedziałów wyników ([Monte Carlo](#monte-carlo)), a duża poprawka w uzgodnieniu wskazuje go do sprawdzenia. W analizach przepływów klasę A mają też zbadane sprawozdania spółek, dokumenty instytucji UE i literatura recenzowana, klasę B – World Mining Data, a klasę C – kompilacje wtórne (np. BGS) i wartość z literatury przeniesiona na inny obszar.

**Klasa źródła faktu z analizy przepływów.** Wartość pochodzi zawsze z uzgodnionego bilansu (status `reconciled`), a karta faktu podaje odchylenie standardowe i dane wyjściowe przed uzgodnieniem. Klasę wyznacza się na dwa sposoby:

- **analizy miedzi i aluminium (bez Francji):** strumień handlu bezpośredniego (pozycje działów 26, 74 i 76 oraz złom) i przywóz netto takiej grupy wskazują Eurostat Comext (klasa A); pozostałe strumienie i wskaźniki wskazują bilans analizy. Mają one klasę B, gdy względne odchylenie standardowe nie przekracza 10%, a parametr nie jest wyłącznie szacunkiem klasy C, w przeciwnym razie klasę C;
- **analizy cynku, cyny i aluminium we Francji:** klasa faktu to klasa najsłabszego wejścia. Strumień z danymi ma najsłabszą klasę źródeł parametru, a strumień wyznaczony z równań i wskaźnik – najsłabszą klasę swoich wejść. Handel przeliczony współczynnikami zawartości ma klasę współczynnika; klasę A (Comext) dostaje tylko przy wąskim współczynniku i poprawce uzgodnienia poniżej jednego odchylenia standardowego (aluminium we Francji). Dlatego większość faktów tych analiz ma klasę C.

**Czego się nie używa:**

- notowań giełdowych (LME) i szeregów agencji cenowych (m.in. Fastmarkets, Argus, Platts, CRU, Benchmark Mineral, SMM) – pakiet ze źródłem tych wydawców jest odrzucany przy imporcie;
- prasy jako źródła liczby;
- opracowań wtórnych, gdy dostępny jest dokument pierwotny;
- dokumentów zdobytych z obejściem płatnego dostępu, logowania lub blokady witryny – dokument niedostępny ocenia się pośrednio, a ocenę opisuje przegląd.

Osobnego publicznego wykazu źródeł nie ma; źródło każdej liczby podaje karta faktu i adres `/api/v1/sources/{klucz}`.

## Dane handlowe, produkcyjne i ceny {#dane}

### Handel zagraniczny {#handel}

- **Baza.** Eurostat Comext (DS-045409): podpozycje CN8, państwo partnera, przywóz i wywóz, masa i wartość w euro, dane roczne i miesięczne. Masę podaną w setkach kilogramów przelicza się na tony.
- **Miesiąc niepełny.** Ostatni miesiąc w bazie bywa wydaniem częściowym, a porównanie z nim potrafi odwrócić znak zmiany. Fakty miesięczne pochodzą wyłącznie z miesięcy pełnych: łączny obrót kraju musi wynosić co najmniej 70% mediany z sześciu pełnych miesięcy.
- **Poufność.** Obrót objęty tajemnicą statystyczną oznacza się w tabelach literą „C” (nie mylić z klasą źródła) – nigdy zerem. W analizach przepływów obrót poufny na poziomie CN8 wyznacza się jako różnicę pozycji sześciocyfrowej i sumy jawnych podpozycji, ze współczynnikiem zawartości pozycji sześciocyfrowej.
- **Metal zawarty.** W analizach przepływów każda podpozycja CN ma współczynnik zawartości metalu – wartość centralną i przedział, np. katody miedzi 100%, aluminium niestopowe 99,7%, złom aluminium 88%, boksyt 27% Al, cynk nieobrobiony ok. 99%, blachy ocynkowane ogniowo ok. 2,5%, cyna niestopowa 99,9%, blacha biała ok. 0,3%. Koncentrat cynku przelicza się wobec masy zgłoszonej, z uwzględnieniem wilgoci. Dla samochodów osobowych przyjmuje się kilogramy metalu na tonę pojazdu według rodzaju napędu. Uzasadnienie i źródła współczynników podaje dodatek każdej analizy.
- **Ograniczenie wartością jednostkową.** Wyrób nie może zawierać metalu wartego więcej niż on sam. Jeśli współczynnik daje więcej, zawartość obcina się do granicy (`c` – udział metalu, `UV` – wartość jednostkowa partii, `p` – cena odniesienia metalu z tego samego roku, [zob. ceny](#ceny)):

| Grupa towarów | Miedź | Aluminium | Cynk |
|---|---|---|---|
| półwyroby | c ≤ UV/p | c ≤ UV/p | c ≤ UV/p |
| wyroby i metal w wyrobach gotowych | c ≤ 0,85·UV/p | c ≤ 0,85·UV/p | c ≤ 0,85·UV/p |
| złom | c ≤ UV/(0,85·p) | c ≤ UV/(0,70·p) | c ≤ UV/(0,70·p) |

  W analizie cyny mnożnik ustala się dla każdej grupy towarów, a zawartość koncentratu, pozostałości i złomu cyny wyznacza się z wartości jednostkowej partii. Wyroby z mosiądzu i brązu porównuje się z wartością jednostkową stopu nieobrobionego. Poza tym ograniczenia nie stosuje się do surowców (koncentrat, boksyt, tlenek glinu), metalu nieobrobionego ani zgarów.
- **Test partii.** W analizach cynku i cyny wartość jednostkową sprawdza się dla partii sprawozdawca × partner, bo sumy partnera ukrywają przekodowania i wartości zerowe. Partia niezgodna z towarem dostaje inną klasę zawartości albo inne ogniwo (np. „koncentrat cynku” w cenie koncentratu miedzi), a partia bez wartości – współczynnik pozycji.
- **Błędy masy.** Deklaracja, której wartość jednostkowa jest niższa niż 25% mediany tej podpozycji z innych lat, ma masę przeliczoną z wartości. W analizach aluminium półwyroby sprawdza się także u poszczególnych partnerów: partię tańszą niż zawarty w niej metal przelicza się z wartości przy medianie wartości jednostkowej pozostałych partnerów (najwyżej 1,5·c·p).
- **Dane lustrzane.** Deklaracje kraju porównuje się z deklaracjami partnerów. Odchylenie standardowe wywozu wynosi co najmniej połowę rozbieżności lustrzanej; błąd masy potwierdzony przez partnera przy zgodnej wartości koryguje się według deklaracji partnera. Rozbieżność jednostronną (np. wysyłkę wykazaną tylko przez partnera) przyjmuje się w środku przedziału deklaracja–lustro z σ = różnica/√12 albo według partnera, gdy potwierdzają to inne dane. W analizach UE-27 kontroli lustrzanej nie ma (partnerzy spoza UE nie raportują do Comext); zastępuje ją kontrola wiarygodności głównych partnerów.

### Produkcja {#produkcja}

- **PRODCOM** (DS-059358) podaje produkcję **sprzedaną** – bez zużycia w tym samym przedsiębiorstwie (np. drut ciągniony przez kablownie na własne potrzeby). Dane za rok n ukazują się latem roku n+1; agregat UE-27 zawiera szacunki Eurostatu dla państw objętych tajemnicą; część pozycji podaje się w sztukach, nie w masie.
- **Kopalnie, huty i rafinerie** – sprawozdania spółek i statystyka górnicza. Gdy dane są poufne, produkcję szacuje się z jej wartości, z bilansu rynku albo ze struktury producentów i oznacza klasą. Produkcję hut sprawdza się niezależnie – sumą zakładów albo z emisji EU ETS przy wskaźniku emisji na tonę metalu; kompilacje World Mining Data i BGS służą jako porównanie.
- **Odpady i ludność** – statystyka odpadów Eurostatu i krajowych agencji środowiskowych; ludność według Eurostatu na 1 stycznia.
- Zmiany procentowe odtwarza się z poziomów źródłowych, nie z zaokrąglonych wyników ani średnich.

### Ceny {#ceny}

Portal nie publikuje szeregów notowań LME ani cen agencji cenowych. W analizach przepływów ceną odniesienia metalu jest wartość jednostkowa przywozu do UE spoza UE z Comext w danym roku: katod miedzi (CN 7403 11), aluminium niestopowego (CN 7601 10), cynku niestopowego (CN 7901 11) albo cyny niestopowej (CN 8001 10). Jeśli raport podaje ceny referencyjne, są to średnie miesięczne i roczne Banku Światowego (Pink Sheet, licencja CC BY 4.0) z adnotacją o źródle.

## Analizy przepływów metali {#przeplywy}

Zakładka [„Przepływ metali”](/przeplyw-metali) zawiera bilanse materiałowe roku 2024 dla jednego obszaru: miedzi – UE-27, Polski, Niemiec, Włoch, Francji i Hiszpanii; aluminium – UE-27, Polski, Niemiec, Włoch, Austrii i Francji; cynku – UE-27 i Polski; cyny – UE-27 (handel w szeregach od 2010 r.). Wszystkie analizy korzystają z jednego modułu uzgodnienia i tego samego schematu Monte Carlo; nowsze rozwinęły metodę o elementy opisane [niżej](#warianty). Krótki opis kroków i wykaz literatury jest na stronie [przeglądu analiz](/przeplyw-metali#jak-powstaja); niżej – definicje.

*Schemat 3. Ogniwa bilansu i granica systemu – przykład aluminium – Uproszczony bilans aluminium w granicy obszaru: tlenek glinu i huty pierwotne (gdy występują) oraz rafinerie wtórne zasilają rynek aluminium nieobrobionego, z którego metal trafia do odlewni wlewków i przeróbki plastycznej oraz odlewni części, dalej do wytwórców wyrobów i do zasobu w użytkowaniu. Wyroby wycofane z użytkowania przechodzą przez zbiórkę na rynek złomu, skąd złom wraca do rafinerii wtórnych albo do przetopu bezpośredniego; złom nowy z przetwórstwa wraca na rynek złomu z pominięciem zasobu. Handel przekracza granicę przy surowcach, metalu nieobrobionym, półwyrobach, wyrobach i metalu w wyrobach gotowych oraz złomie. W każdym węźle wejście równa się wyjściu plus zmiana zapasu.*

### Granica systemu i ogniwa {#ogniwa}

- **Granica.** Terytorium obszaru. W analizach UE-27 handel wewnątrzunijny jest wewnętrzny; w analizie kraju handel z państwami UE i spoza UE przekracza granicę tak samo. Francja obejmuje departamenty zamorskie, bo tak ujmują ją Comext, statystyka odpadów i dane o ludności.
- **Jednostka.** Tysiące ton metalu zawartego – od koncentratu po metal w samochodzie; w analizie cyny – tony.
- **Ogniwa (węzły).** Miedź: wydobycie i wzbogacanie, huty, rafinerie, walcownie walcówki, walcownie, prasownie i ciągarnie półwyrobów, odlewnie, wytwórcy wyrobów, zasób w użytkowaniu, zbiórka, rynek złomu. Aluminium: boksyt, rafinacja tlenku glinu i huty pierwotne (gdy występują w obszarze – UE-27, Niemcy, Francja), rafinerie wtórne i odlewnie stopów, rynek aluminium nieobrobionego, odlewnie wlewków i przeróbka plastyczna, odlewnie części, wytwórcy wyrobów, zasób, zbiórka, rynek złomu. Cynk: wydobycie, huty cynku, rynek cynku nieobrobionego, cynkowanie ciągłe i jednostkowe, walcownie, odlewnie, mosiądz, związki, wytwórcy, zasób, wycofanie, złom stalowy, pył z elektrycznych pieców łukowych i piece przewałowe (tlenek Waelza do hut). Cyna: wydobycie, rafinerie cyny, huty miedzi wtórnej (odzysk cyny), rynek cyny nieobrobionej, luty, cynowanie blachy, związki, brązy, stopy ołowiu, szkło float, wytwórcy, zasób, wycofanie, zużyty sprzęt elektroniczny (ZSEE), cyna w złomie stalowym.
- **Równania.** Dla każdego węzła: wejście = wyjście + zmiana zapasu. Każdy strumień jest pomiarem (wartość i odchylenie standardowe σ) albo niewiadomą wyznaczaną z równań.
- **Złom.** Złom obiegowy z własnej produkcji pozostaje wewnątrz ogniwa. Złom nowy (poprodukcyjny) wraca do przetopu, nie przechodząc przez zasób; złom poużytkowy pochodzi z wyrobów wycofanych z użytkowania. Cynk ze złomu stali ocynkowanej wraca do hut przez pył z pieców łukowych; cyna z blachy białej przechodzi ze złomem stalowym do stali i żużla – to odzysk niefunkcjonalny, liczony osobno.
- **Handel pośredni.** Metal w wyrobach gotowych: kable i przewody (CN 8544), silniki, prądnice i transformatory (CN 8501–8504), urządzenia chłodnicze i klimatyzacyjne, akumulatory, samochody osobowe (CN 8703). Dla aluminium także części pojazdów, silniki spalinowe, tabor, zamknięcia i wyroby z działu 76 (we Francji – także statki powietrzne i silniki lotnicze), dla cynku – stal ocynkowana, wyroby z mosiądzu i opony, a dla cyny – blacha biała, elektronika i płytki drukowane, wyroby z brązu i pojazdy.

### Wartości wejściowe i pomiary kontrolne {#wejscie}

- **Handel.** σ strumienia handlu wynika z przedziałów współczynników zawartości (ćwierć przedziału, pozycje CN niezależnie), z dolnym progiem kilku procent strumienia; dla wyrobów gotowych – co najmniej 10%, bo współczynniki mają wspólny błąd metody; dla wywozu – co najmniej połowa rozbieżności lustrzanej.
- **Parametry.** Produkcja, zbiórka, straty i zmiany zapasów wchodzą z wartością i σ z porównania źródeł; szacunki klasy C – z szerokim przedziałem. Parametr bez szacunku wstępnego jest niewiadomą.
- **Pomiary kontrolne (K1–K4).** Suma kilku strumieni z niezależnego źródła wchodzi jako dodatkowe równanie, które sprawdza bilans, a nie zastępuje strumieni – np. produkcja hut według zakładów, produkcja z emisji EU ETS, statystyka odpadów lub zbiórki złomu, metal w pojazdach według rejestracji. Analiza podaje dla każdego pomiaru wartość, wynik uzgodnienia, prognozę samego bilansu bez tego pomiaru i resztę standaryzowaną. Źródło użyte już do szacunku wstępnego nie wchodzi jako pomiar kontrolny – pozostaje porównaniem.
- **Wartości z innej analizy.** Wynik innej analizy (np. bilans Polski w bilansie UE-27 albo kolumny porównawcze) wchodzi z zapisaną sumą kontrolną pliku, więc wiadomo, której wersji użyto.

### Uzgodnienie metodą ważonych najmniejszych kwadratów {#uzgodnienie}

Uzgodnienie szuka wektora strumieni x najbliższego danym x₀ w metryce wag 1/σ², który dokładnie spełnia równania bilansu A·x = 0:

`x = x₀ − Σ·Aᵀ·(A·Σ·Aᵀ)⁻¹·A·x₀`,  `Σₓ = Σ − Σ·Aᵀ·(A·Σ·Aᵀ)⁻¹·A·Σ`

*Schemat 4. Uzgodnienie bilansu i niepewność wyników – Dane wejściowe x₀ z odchyleniami standardowymi σ, równania bilansu A·x = 0 i pomiary kontrolne trafiają do uzgodnienia metodą ważonych najmniejszych kwadratów, które daje strumienie i poprawki znormalizowane z. Test χ² na równaniach nadmiarowych porównuje wynik z wartością krytyczną przy p = 0,05. Symulacja Monte Carlo powtarza uzgodnienie dla 20 000 losowań (w nowszych analizach – przyjętych, po odrzuceniu fizycznie niemożliwych), z korelacją przywozu i wywozu, a wskaźniki podaje się jako 5., 50. i 95. percentyl.*

Niewiadome eliminuje się dokładnie: test i poprawki liczy się na równaniach nadmiarowych (kombinacjach równań bez niewiadomych), a niewiadome wyznacza się potem z równań wraz z ich odchyleniem standardowym. Dla każdego pomiaru podaje się poprawkę znormalizowaną z = (x − x₀)/σ; |z| > 1 wskazuje pomiar do sprawdzenia.

### Test χ² i jego moc {#chi2}

- **Statystyka.** χ² = rᵀ·(B·Σ·Bᵀ)⁻¹·r, gdzie r = B·x₀, a B to macierz równań nadmiarowych. Liczba stopni swobody to liczba niezależnych równań nadmiarowych (rząd B). Analiza podaje χ² i liczbę stopni swobody i porównuje je z wartością krytyczną przy p = 0,05.
- **Co znaczy wynik.** χ² poniżej wartości krytycznej oznacza tylko, że dane nie przeczą sobie w zakresie, który równania sprawdzają. Test jest pusty, jeśli szacunek wstępny jest w praktyce resztą równania – przegląd modelu sprawdza to osobno.
- **Moc testu.** W analizach aluminium dla UE-27, Włoch i Francji liczy się dla wybranych strumieni najmniejszy błąd szacunku wstępnego (w górę i w dół), przy którym χ² przekroczyłby wartość krytyczną. Błąd mniejszy od tego progu jest dla testu niewidoczny. Test sprawdza tylko równania nadmiarowe: pomiar, który występuje wyłącznie w równaniach z niewiadomymi, nie wpływa na χ², a jego błąd przenosi się wprost na wyznaczane niewiadome.
- **Zakres testu.** Analizy cynku i cyny podają liczbę nadmiarowości każdego pomiaru (część stopni swobody, która go sprawdza; liczby sumują się do liczby stopni swobody) i najmniejszy wykrywalny błąd MDB ≈ 2,8σ/√r. Strumień z liczbą bliską zera jest tylko sumowany, a nie sprawdzany. Analiza aluminium we Francji podaje reszty lokalnych kombinacji równań przy szacunkach wstępnych (napięcia w węzłach) i wartość parametru wyznaczoną z samego bilansu po usunięciu jego szacunku wstępnego.

### Niepewność – Monte Carlo {#monte-carlo}

- Dane wejściowe losuje się 20 000 razy z rozkładów normalnych (σ jak w uzgodnieniu), uciętych w zerze dla strumieni z natury dodatnich; zmiana zapasu może być ujemna. Każde losowanie uzgadnia się od nowa i liczy wskaźniki. Wynik podaje się jako 5., 50. i 95. percentyl. Ziarno generatora jest stałe, więc wynik jest odtwarzalny; w nowszych analizach przeliczenie wykonuje się dwukrotnie i porównuje pliki wyników bajt w bajt.
- **Odrzucanie losowań.** W analizach cynku, cyny i aluminium we Francji losowanie, w którym strumień fizycznie nieujemny wychodzi po uzgodnieniu ujemny, odrzuca się, aż przyjętych będzie 20 000. Przedziały są wtedy warunkowe względem ograniczeń fizycznych. Analiza podaje odsetek odrzuconych losowań, strumienie, które je powodują, i wpływ odrzucania na mediany.
- Przywóz i wywóz tej samej grupy towarów losuje się z korelacją, bo dzielą współczynniki zawartości: w analizach miedzi ρ = 0,8, w analizach aluminium, cynku i cyny – korelację każdej pary wyznacza się z kowariancji podpozycji CN. W analizie cyny część wspólną wydziela się jako osobny strumień bilansu, tylko dla partii ze współczynnikiem domyślnym i przy zbliżonej wartości jednostkowej obu kierunków. W analizach aluminium dla UE-27, Włoch i Francji podaje się też warianty wrażliwości: ρ = 0,5 i bez korelacji.
- Przedział obejmuje tylko niepewność opisaną przez σ. Nie obejmuje błędów definicji, granicy systemu ani struktury modelu – te opisuje tekst analizy.

### Wiązania, luki i warianty {#warianty}

- **Wiązania.** Strumień, którego nie mierzy się wprost, wiąże się z innym współczynnikiem z literatury lub modelu: strumień = współczynnik × strumień odniesienia + odchylenie z własnym σ (np. złom stali ocynkowanej jako część wycofania, transport jako część wyrobów wytwórców). Odchylenie jest poprawką jak każda inna, więc uzgodnienie pokazuje, czy wiązanie pasuje do danych.
- **Luka pokazana jawnie.** Gdy dane nie domykają węzła, różnicy nie chowa się w innym strumieniu. Wchodzi jako osobny strumień o nieustalonym pochodzeniu lub losie, z szacunkiem wstępnym zero i szerokim σ (np. wsad rafinerii cyny o nieustalonym pochodzeniu, cynk w złomie stalowym o nieustalonym losie); analiza podaje jego wielkość i możliwe wyjaśnienia.
- **Warianty interpretacji.** Wskaźnik zależny od pochodzenia takiej luki liczy się w kilku interpretacjach (np. luka jako surowiec wtórny, jako złom poużytkowy albo jako przywóz) i podaje się zakres.
- **Warianty parametrów.** Alternatywne wartości spornych parametrów (np. inna kompilacja produkcji, dane lustrzane zamiast deklaracji, bilans bez wybranego pomiaru kontrolnego) uzgadnia się każdorazowo od nowa i podaje z χ² i wskaźnikami.
- **Porównania.** Wskaźniki zestawia się z bilansami sporządzonymi innymi metodami. Zdanie „powyżej przedziału” albo „poniżej przedziału” 90% pisze się tylko przy tej samej definicji wskaźnika, a inny rok lub obszar zaznacza się przy liczbie; w analizie aluminium we Francji – wyłącznie przy tej samej definicji, obszarze i roku. Pozostałe porównania są bez testu. Bilanse tego samego metalu sporządzone tą samą metodą dla innych obszarów pokazuje się w kolumnach porównawczych oznaczonych obszarem, także bez testu.

### Wycofanie z użytkowania – model dynamiczny {#wycofanie}

W analizach cynku i cyny metal w wyrobach wycofanych z użytkowania szacuje model dynamiczny sterowany wpływem: wycofanie w roku r to metal wprowadzony w latach wcześniejszych, który według rozkładów czasu życia z literatury kończy życie w roku r – osobno dla sektorów (w analizie cyny – kohort pierwszego użycia). Wpływ historyczny pochodzi z bilansów z literatury, szeregów produkcji i handlu oraz z bilansu 2024 r.; dla lat bez danych – poziom kalibrowany albo założony (klasa C). Wpływ 2024 r. zależy od bilansu, więc model i bilans przelicza się na przemian do punktu stałego. Wycofanie wchodzi do uzgodnienia jako szacunek wstępny z σ z rozpiętości wariantów (czasy życia, struktura sektorów, ścieżka wpływu), a złom wiąże się z nim współczynnikami z tego samego modelu. To szacunek modelu, nie pomiar – od niego zależy znak przyrostu zasobu. W pozostałych analizach wycofanie szacuje się z parametrów (np. na mieszkańca albo według grup wyrobów).

### Wskaźniki {#wskazniki}

| Wskaźnik | Definicja |
|---|---|
| RIR – miedź, UE-27 | wsad wtórny ÷ (wsad wtórny + wsad pierwotny); wsad wtórny – złom w hutach i złom przetapiany bezpośrednio (walcownie walcówki, przetwórstwo półwyrobów, odlewnie); wsad pierwotny – zużycie miedzi rafinowanej × (1 − udział złomu we wsadzie hut) |
| RIR – miedź, kraje | ujęcie produkcyjne: złom ÷ (złom + koncentrat w hutach + przywóz netto półproduktów hutniczych); wariant: wsad przetwórstwa, w którym katody z przywozu liczy się jako pierwotne (dolna granica). W kraju bez rafinerii ujęcia produkcyjnego się nie podaje |
| udział złomu przetapianego bezpośrednio – miedź, kraje | złom przetapiany w walcowniach, ciągarniach i odlewniach ÷ (ten złom + katody w tych ogniwach); bez założeń o pochodzeniu katod, porównywalny między krajami |
| RIR – aluminium | złom nowy i poużytkowy (bez obiegu wewnątrzzakładowego) w rafineriach wtórnych, odlewniach wlewków i odlewniach części ÷ (ten złom + metal pierwotny zużyty w kraju); wywóz aluminium nieobrobionego przypisuje się produkcji rafinerii, a wariant przypisuje im tylko wywóz stopów odlewniczych |
| udział surowca wtórnego w podaży – aluminium (ujęcie IAI) | (produkcja rafinerii wtórnych − metal pierwotny dodany w rafineriach + złom przetapiany bezpośrednio) ÷ (ta wielkość + przywóz netto aluminium nieobrobionego + produkcja pierwotna); wariant – bez wywozu stopów wtórnych i po stracie przetopu |
| RIR – cynk | udział surowców wtórnych (tlenek Waelza, złom, pozostałości, baterie) we wsadzie hut (RIR hutniczy) i w granicy produkcji; do porównań z bilansem Europy – odpowiednik definicji Rostka i Loibl |
| RIR – cyna | cyna wtórna wytworzona w UE ÷ zużycie ogółem (odpowiednik wskaźnika ITA); RIR rafinacji – udział surowców wtórnych we wsadzie rafinerii; oba także w wariantach interpretacji luki wsadu |
| EoL-RIR | RIR × udział złomu poużytkowego we wsadzie wtórnym |
| EoL-RR | złom poużytkowy zebrany (łącznie z wywożonym) ÷ metal w wyrobach wycofanych z użytkowania; w analizie miedzi UE-27 także wariant bez wywozu netto złomu. Dla cynku i cyny – recykling funkcjonalny, bez metalu, który przechodzi do stali i żużla (dla cyny także wariant z tym odzyskiem i ujęcie z wywozem złomu do recyklingu) |
| OSR – cynk, cyna | złom poużytkowy ÷ złom ogółem |
| zależność od przywozu, samowystarczalność górnicza | przywóz netto ÷ zużycie pozorne; wydobycie ÷ produkcja hut (cynk) albo zużycie pozorne (cyna) – iloraz, nie pochodzenie metalu |
| wprowadzenie do użytkowania na mieszkańca | (wyroby wytwórców krajowych + przywóz netto wyrobów i metalu w wyrobach gotowych) ÷ ludność 1 stycznia; kg na osobę |

Analizy podają też przyrost zasobu w użytkowaniu, wycofanie z użytkowania, metal niezebrany lub o nieustalonym losie, udział wywozu w złomie dostępnym i saldo metalu w wyrobach gotowych.

### Podział na sektory {#sektory}

Metal wprowadzony do użytkowania dzieli się na sektory: pięć dla miedzi (budownictwo, infrastruktura sieciowa, transport, urządzenia przemysłowe, wyroby konsumpcyjne i elektronika) i sześć dla aluminium (transport, budownictwo, opakowania, elektrotechnika i energetyka, maszyny i urządzenia, wyroby konsumpcyjne). Dla cynku są to budownictwo i infrastruktura, transport, maszyny i instalacje, wyroby konsumpcyjne, zastosowania rozproszone, a dla cyny – elektronika, opakowania, budownictwo, transport, maszyny i inne zastosowania przemysłowe, akumulatory, stabilizatory PCW, zastosowania rozproszone. Produkcję wytwórców krajowych dzieli się według udziałów sektorowych pierwszego użycia w Europie albo – gdy są dostępne – w kraju (np. Aluminium Deutschland, Centroal), przy czym transport wiąże się z rejestracjami pojazdów (pomiar kontrolny), a opakowania z odpadami opakowaniowymi; handel wyrobami i metal w wyrobach gotowych – według pozycji CN. Jeśli taki podział dałby sektor z ujemnym wejściem, wywóz przypisuje się produkcji krajowej tego sektora, a strukturą europejską dzieli się tylko produkcję na rynek krajowy.

### Rysunki i mapy {#mapy}

W schemacie Sankeya szerokość pasa jest proporcjonalna do strumienia metalu zawartego; na mapach handlu – szerokość strzałki. Mapy zakładów rysuje się z [rejestru „Podmioty”](#podmioty), a znacznik zakładu prowadzi do karty spółki. Każdy rysunek ma tabelę danych. Tekst, tabele i rysunki powstają z tego samego pliku wyników bilansu.

### Czego analizy nie obejmują {#ograniczenia-przeplywow}

- **Dynamiki.** Analiza jest bilansem jednego roku. Zasobu w użytkowaniu nie mierzy się – metal w wyrobach wycofanych jest szacunkiem, także gdy pochodzi z [modelu dynamicznego](#wycofanie). Model dynamiczny zasobu miedzi w użytkowaniu – w przygotowaniu.
- **Wartości.** Bilans jest masowy; nie obejmuje cen, wartości dodanej ani zatrudnienia.
- **Obrotu poza statystyką.** Obrót niezgłoszony (np. pojazdy używane wywożone bez zgłoszenia) występuje tylko jako szacunek, gdy analiza go ujmuje.
- **Sumy zakładów.** Zdolności zakładów z rejestru „Podmioty” nie są sumowane w bilans; bilans opiera się na statystyce i sprawozdaniach.
- **Każdej liczby tekstu jako faktu.** Do rejestru faktów (`/fakty`, API, MCP) trafiają strumienie bilansu, przywóz netto według grup handlu, wskaźniki i kluczowe liczby nagłówka – od zatwierdzenia wersji analizy. Pozostałe liczby tekstu (np. udziały partnerów handlowych, dane spółek, szeregi lat) są tylko w tekście strony i w jej wersji `.md`. Przeniesienie analiz do fabryki raportów, w której każda liczba tekstu jest faktem – w przygotowaniu (pierwsza: miedź w UE).

## Rejestr „Podmioty” {#podmioty}

[Rejestr „Podmioty”](/podmioty) gromadzi spółki metali nieżelaznych w Europie i ich zakłady.

- **Jednostka – zakład.** Zakład ma ogniwo łańcucha, położenie, stan (czynny, w budowie, wstrzymany, zamknięty, nieustalony), zdolność albo produkcję (z jednostką i rokiem), metale, kody CN, źródła z klasą i stroną dokumentu oraz datę ostatniej weryfikacji u źródła. Spółka to suma jej zakładów.
- **Grupy kapitałowe.** Model ma trzy poziomy: grupa kapitałowa (identyfikator grupy, właściciel ostateczny) → spółka (LEI, numer rejestru) → zakład (produkcja, zdolność). Zdolność i produkcję zapisuje się tylko przy zakładzie, więc suma rynku liczy każdy zakład raz. Spółki łączy się w grupy w trzech krokach: najpierw relacje własności z GLEIF Level 2 (rodzic bezpośredni i ostateczny; licencja CC0, klasa A) – spółki o wspólnym rodzicu ostatecznym tworzą jedną grupę, a jej identyfikatorem jest LEI spółki dominującej. Potem stosuje się aliasy redakcji, każdy z uzasadnieniem, a na końcu ujednolicony zapis grupy z rejestru (klasa C). Relację GLEIF nieaktualną wobec nowszych dokumentów spółek redakcja pomija z uzasadnieniem. Gdy GLEIF zamiast rodzica podaje wyjątek (np. kontrola przez osoby fizyczne, brak konsolidacji), karta grupy pokazuje ten powód. Kartę ma grupa z co najmniej dwiema spółkami albo z rodzicem w GLEIF: drzewo grupa → spółki → zakłady, mapa zakładów i zdolność według metalu i jednostki. To zdolność pełna zakładów spółek grupy – udziały w zakładach (zdolność przypisana grupie według udziału) i spółki wspólne obejmie kolejny etap. Karta spółki pokazuje ścieżkę własności: spółka → rodzic bezpośredni → grupa → właściciel ostateczny, ze źródłem i klasą relacji.
- **Źródła.** Rejestry zakładów analiz przepływów (miedź, aluminium, cynk, cyna), wcześniejsze analizy rynkowe (aluminium, cynk i stopy ZnAl, stopy niklu i żelazostopy), zakresy certyfikacji członków ASI (licencja CC BY 4.0) oraz dokumenty spółek recyklingu – sprawozdania, pozwolenia, witryny. Wykazów członków organizacji branżowych się nie publikuje. Ten sam zakład z kilku źródeł występuje raz, ze wszystkimi źródłami.
- **Weryfikacja.** Każdy zakład przechodzi weryfikację merytoryczną z werdyktem: potwierdzony, korekta (zawsze ze źródłem), usunięcie albo wątpliwy (nie da się rozstrzygnąć – zapis zostaje bez daty weryfikacji). Zakład zamknięty dostaje stan, nie usunięcie; projekt bez potwierdzonej budowy ma stan „nieustalony”. Datę weryfikacji nadaje się tylko wtedy, gdy werdykt opiera się na otwartym dokumencie z adresem. Kontrole automatyczne sprawdzają położenie w granicach państwa, dublety, źródła, wielkości i ich jednostki, zgodność ogniwa z metalem oraz tekst.
- **Klasa zakładu i klasa liczby.** Klasa zakładu mówi, na ile pewne jest istnienie i działalność zakładu; liczba (zdolność, produkcja, rola w analizie) ma klasę swojego źródła. Rejestr analizy przepływów podaje klasę zakładu po weryfikacji zakład po zakładzie, a dokumenty z tego rejestru podnoszą klasę zakładu najwyżej do niej – rekord LEI z GLEIF czy położenie z OpenStreetMap nie dowodzą działalności. Poza tym klasa zakładu to najlepsza klasa jego źródeł. Produkcję 2024 r. przyjmuje się tylko ze źródła klasy A lub B; wartość roczna bez roku jest zdolnością.
- **Stan z rejestru analizy.** Stan zamknięty, wstrzymany albo projekt (zapisywany jako nieustalony) z rejestru analizy przepływów zastępuje stan „czynny” z wcześniejszego źródła (z adnotacją na karcie). Niepotwierdzony trop (klasa C, stan nieustalony) nie dopisuje metalu ani analizy do zakładu, który już jest w zbiorze.
- **Współrzędne.** W rejestrach zakładów nowszych analiz przepływów położenie pochodzi najpierw z rejestru emisji przemysłowych EEA (IED, E-PRTR; licencja CC BY 4.0). Część położeń ustalono wyszukiwarką OpenStreetMap (Nominatim) – te współrzędne tworzą warstwę na licencji ODbL 1.0, oznaczoną na kartach i mapach. Mapa bazowa: Natural Earth (domena publiczna).
- **Identyfikatory.** LEI z GLEIF (z numerem rejestru handlowego z rekordu LEI) i identyfikator Wikidata. Dopasowanie porównuje nazwę bez formy prawnej, państwo, miejscowość i formę prawną. Przyjmuje się dopasowania o wysokiej pewności (zgodna nazwa, państwo i miejscowość albo jedyny kandydat o tej formie prawnej) oraz dopasowania o średniej pewności przyjęte w przeglądzie ręcznym, z osobnymi progami dla LEI i Wikidata.
- **Przepływy między zakładami.** Gdy źródła pierwotne to podają: skąd zakład bierze surowiec i dokąd oddaje wyrób – z ilością, jednostką, rokiem i klasą źródła.
- **Powiązanie z analizami.** Zakład z warstwy zakładowej analizy przepływów ma w zbiorze klucz analizy i rolę (np. udział w ogniwie bilansu albo liczbę ze sprawozdania za 2024 r.). Z bilansem kraju i UE uzgadnia się tylko te zakłady; pozostałe nie są sumowane. Zmiana spółek analizy po jej zatwierdzeniu jest sygnalizowana w panelu redakcyjnym, a karta spółki pokazuje historię zmian.
- **Dostęp i poprawki.** Karty spółek, pełny zbiór, API i MCP – [zob. dostęp maszynowy](#mcp). Błąd w danych zakładu można zgłosić przez [kontakt](/kontakt).

## Kontrola jakości i przeglądy {#jakosc}

| Materiał | Kontrole automatyczne | Przegląd | Zatwierdzenie |
|---|---|---|---|
| raporty S1–S7 | kontrole fabryki A1–A11 oraz kontrola pakietu przy imporcie | – | autor w panelu redakcyjnym |
| analizy przepływów (seria P) | kontrole po przeliczeniu (domknięcie węzłów, zgodność plików wyników) i testy stron w portalu (rysunki, odnośniki do kart spółek, napisy wersji angielskiej) | pięć niezależnych przeglądów A1–A5 i dokument poprawek | autor w panelu redakcyjnym |
| rejestr „Podmioty” | kontrole K1–K6 wszystkich zapisów | weryfikacja merytoryczna z werdyktami, przegląd partnerski zbioru | import zbioru przy wdrożeniu |

*Schemat 5. Kontrola jakości i publikacja dwustopniowa – Raport z fabryki przechodzi kontrole automatyczne A1–A11 i bramę autora, a analiza przepływów – pięć niezależnych przeglądów A1–A5 i listę poprawek. Oba rodzaje trafiają jako pakiet do kontroli przy imporcie, która odrzuca pakiet niezgodny ze schematem, ze źródłem bez licencji, z faktem o nieznanym źródle albo ze źródłem klasy C (poza szacunkiem modelu w analizie przepływów) albo z danymi wyłączonymi. Pakiet staje się wersją niezatwierdzoną; dopiero zatwierdzenie przez autora ustawia wersję bieżącą i przenosi fakty i źródła do rejestrów publicznych. Zatwierdzonej wersji się nie nadpisuje: poprawka to nowa wersja albo erratum.*

**Kontrole fabryki raportów.** A1 – odwołania do faktów istnieją, a odnośnik przy liczbie pokazuje wartość faktu-celu; A2 – fakty kompletne, źródła klasy A lub B; A3 – każda liczba rejestru policzona ponownie wprost z plików surowych; A4 – brak liczb wpisanych ręcznie; A5 – tezy, wnioski, skrót i nota o konflikcie interesów wypełnione przez autora; A6 – prywatność i licencje źródeł; A7 – pakiet zgodny z rejestrem; A8 – kompletność miesięcy Comext; A9 – rysunki (SVG bez elementów aktywnych, opis tekstowy, stopień pisma, podpowiedź znacznika pokazuje wartość faktu); A10 – aktualność stanu prawnego; A11 – słownik terminów i formy zakazane. Każda kontrola drukuje swój zasięg; kontrola, która niczego nie sprawdziła, nie jest zaliczona. W trybie wydania A4 i A5 są błędami.

**Kontrola pakietu przy imporcie.** Portal odrzuca pakiet niezgodny ze schematem, ze źródłem wydawcy bez licencji na dystrybucję (LME, agencje cenowe), z faktem opartym na źródle klasy C albo wskazującym nieznane źródło oraz z danymi wyłączonymi z publikacji. HTML i SVG z pakietu oczyszcza się z elementów aktywnych.

**Przeglądy analiz przepływów.** Każdą analizę przed publikacją sprawdza pięć przeglądów prowadzonych w przebiegach niezależnych od tego, który ją przygotował; przegląd nie zmienia plików analizy.

| Przegląd | Zakres |
|---|---|
| A1 – źródła | otwarcie dokumentów źródłowych, porównanie każdej liczby parametrów i pomiarów kontrolnych z dokumentem; rejestr zakładów analizy (istnienie, stan, klasa zakładu) |
| A2 – handel | ponowne uruchomienie warstwy handlu, zapytania kontrolne do Comext, test wartości jednostkowej partii, kontrola lustrzana z partnerami, współczynniki zawartości i ich wspólny błąd |
| A3 – model | odtworzenie wyniku, rozkład χ² na równania nadmiarowe, usuwanie szacunków wstępnych i pomiarów kontrolnych po kolei, warianty parametrów, Monte Carlo i odrzucone losowania, moc testu, model dynamiczny wycofania |
| A4 – rysunki | sumy wejść i wyjść węzłów wobec bilansu, podpowiedzi i odnośniki, mapy, napisy PL i EN |
| A5 – tekst, strona i fakty | liczby tekstu wobec wyników, zgodność wersji PL i EN, zdania porównawcze wobec przedziałów, fakty i ich klasy, styl |

Ustalenia mają wagę: blokujące, istotne, drobne. Dokument poprawek wiąże każde ustalenie ze zmianą i statusem (poprawione, częściowo, nie – z uzasadnieniem) oraz podaje wyniki przed poprawką i po niej. W nowszych analizach poprawki wdraża się w dwóch etapach: najpierw dane i model, potem tekst, rysunki, mapy, strona i fakty – po każdym etapie kontrole po przeliczeniu. Zmiany w rejestrze zakładów, które wynikają z przeglądu, trafiają do „Podmiotów”. Ograniczenia, których nie da się usunąć, opisuje tekst analizy.

**Publikacja dwustopniowa.** Pakiet z fabryki przychodzi z podpisem HMAC-SHA256 i staje się wersją niezatwierdzoną; analizę przepływów pakuje się z treści w repozytorium tym samym torem. Przed zatwierdzeniem wersję można obejrzeć w szablonie strony publicznej. Dopiero zatwierdzenie przez autora przenosi fakty i źródła do rejestrów publicznych, ustawia wersję bieżącą, zapisuje zdarzenie z sumą kontrolną manifestu w dzienniku i czyści bufor stron.

**Po zatwierdzeniu.** Zatwierdzonej wersji się nie zmienia. Poprawka trafia do nowej wersji albo do [rejestru errat](#wersje). Publikację wycofuje się zamiast ją usuwać – adres zwraca wtedy 404, a wycofanie zostaje w dzienniku zdarzeń.

## Wersje, errata i cytowanie {#wersje}

- **Numery wersji.** Szkice mają numery 0.x i mogą nie zawierać tez autora; wersja 1.0 i kolejne (1.1 …) są wydaniami. Zatwierdzonej wersji nie można wysłać ponownie – import kończy się konfliktem.
- **Wersje archiwalne.** Każda zatwierdzona wersja raportu ma adres `…/v{numer}`; historia wersji na stronie raportu podaje datę i początek sumy kontrolnej.
- **Sumy kontrolne.** SHA-256 manifestu pakietu (niezależna od kolejności kluczy) – na stronie raportu, w API (`version.manifest_sha256`) i w dzienniku zdarzeń. Pliki wydań (PDF, Word) i zbiorów danych mają sumę SHA-256 pliku; plików wersji się nie nadpisuje.
- **Errata.** [Rejestr errat](/errata) podaje datę, publikację, wersję, miejsce, opis i identyfikatory faktów, których dotyczy poprawka. Errata pojawiają się też przy raporcie, w kanałach Atom i JSON Feed, w API (`/api/v1/errata`) i w narzędziu MCP `get_errata`.
- **Seria P.** Analizy przepływów mają identyfikator `AIWAW-2026-P<metal><obszar>` (np. `AIWAW-2026-PCUPL`) i wersje w panelu redakcyjnym; strona analizy pokazuje treść wersji zatwierdzonej (przed pierwszym zatwierdzeniem – treść z repozytorium). Fakty analizy trafiają do rejestru faktów przy zatwierdzeniu wersji, a strona analizy prowadzi do nich w części „Fakty tej analizy”. Numer wersji, zapis cytowania i errata na stronie analizy – w przygotowaniu. Rysunki analiz nie są wersjonowane w bazie.
- **DOI.** Metryka wersji ma pole DOI, ale żadna publikacja nie ma jeszcze nadanego DOI. Nadawanie DOI raportom flagowym – w przygotowaniu.
- **Cytowanie.** Publikację cytuje się z identyfikatorem i wersją, liczbę – z identyfikatorem faktu ([rejestr faktów](#fakty)). Strona raportu podaje zapis tekstowy, BibTeX, RIS i CSL-JSON; pliki `.bib` i `.ris` otrzymuje się, dopisując rozszerzenie do adresu raportu; narzędzie MCP `cite` zwraca zapis dla publikacji albo faktu. Liczbę z analizy przepływów cytuje się identyfikatorem faktu, np. „AIWAW-2026-PALIT v1.0, fakt PALIT-W-RIR”, a całą analizę – identyfikatorem, wersją i adresem; `cite` zwraca oba zapisy.

## Dostęp maszynowy {#mcp}

Schemat 6 zestawia warstwy dostępu maszynowego i zasady eksploracji tekstów i danych opisane niżej.

*Schemat 6. Dostęp maszynowy i zasady eksploracji – Pięć warstw dostępu: strony HTML, wersje .md i .json (rozszerzenie adresu), API v1 z opisem OpenAPI, serwer MCP z dziewięcioma narzędziami tylko do odczytu oraz pliki dla agentów: /llms.txt, kanały Atom i JSON Feed, sitemap.xml. Analizy przepływów są dostępne jako HTML i .md, a ich liczby – jako fakty w rejestrze, API i MCP. Wyszukiwanie i odpowiedź z cytowaniem są dozwolone na wszystkich ścieżkach; trenowanie modeli – z podaniem źródła dla streszczeń raportów, rejestru faktów, strony metody i „Podmiotów”, a dla pozostałych treści zastrzeżone. Zasady wyrażają tdmrep.json, nagłówki tdm-reservation i tdm-policy, /tdm-policy.json i robots.txt.*

### Formaty {#formaty}

| Zasób | Wersje maszynowe |
|---|---|
| raport | `.md`, `.json`, `.bib`, `.ris`; negocjacja `Accept: text/markdown` i nagłówek `Link` |
| streszczenie raportu | `.md` (nagłówek `Link`) |
| tabela faktów raportu | `…/fakty.json` |
| rejestr faktów | `/fakty.csv`, `/fakty.json`; karta faktu `.md`, `.json` |
| katalog raportów, zbiory danych | `.md`, `.json` |
| analizy przepływów i ich przegląd | `.md`; fakty analizy – `…/fakty.json` |
| „Podmioty” | przegląd `.md`, pełny zbiór `/podmioty.json`; karta spółki `.md`, `.json` |
| strony stałe (w tym ta) | `.md` |

Wersję maszynową otrzymuje się, dopisując rozszerzenie do adresu strony. Negocjacja nagłówkiem `Accept: text/markdown` działa dziś tylko na stronach raportów; na pozostałych stronach – rozszerzenie.

### API v1 {#api}

API tylko do odczytu, opisane w [OpenAPI](/api/openapi.json): `publications` (filtry: tekst, metal, państwo, seria, rok; do 100 na stronę), `publications/{id}` z faktami i sekcjami, `facts` (tekst, metal, kod CN, obszar, okres, publikacja; do 200 na stronę), `facts/{id}`, `companies` (nazwa, państwo, metal, analiza, LEI), `companies/{slug}`, `datasets`, `sources/{klucz}`, `errata`. Bez klucza – 60 żądań na minutę z jednego adresu; klucz API (`Authorization: Bearer` albo `X-Api-Key`) podnosi limit.

### Serwer MCP {#serwer-mcp}

Serwer `/mcp` (Streamable HTTP, bezstanowy, 120 żądań na minutę) udostępnia narzędzia tylko do odczytu:

| Narzędzie | Zwraca |
|---|---|
| `search_reports` | publikacje według tekstu, metalu, państwa, serii i roku |
| `get_report` | metadane, skrót autora, listę sekcji, wersję, DOI (gdy nadany) i liczbę errat |
| `get_section` | tekst jednej sekcji w Markdown |
| `get_facts` | fakty z jednostką, okresem, obszarem, źródłem, klasą, statusem weryfikacji, niepewnością (analizy przepływów) i polem `cite` |
| `get_companies` | spółki z zakładami, rolami w analizach przepływów, przepływami między zakładami i identyfikatorami (LEI, Wikidata) |
| `get_dataset` | opis zbioru danych, kolumny, licencję i adres pliku |
| `list_series` | serie S1–S7 z rytmem i liczbą publikacji |
| `get_errata` | errata, także od daty i dla jednej publikacji |
| `cite` | zapis cytowania (tekst i BibTeX) publikacji albo faktu |

Szablony zasobów: `aiwaw://publication/{id}` (pełna publikacja w Markdown) i `aiwaw://fact/{id}`. Analiz przepływów (seria P) nie ma w katalogu publikacji API ani w `search_reports`; ich fakty zwracają `/api/v1/facts?publication=AIWAW-2026-P…`, `get_facts` i `cite`.

### Pliki dla agentów i kanały {#pliki-dla-agentow}

[`/llms.txt`](/llms.txt) – mapa treści dla modeli językowych; kanały Atom (`/feed.xml`) i JSON Feed (`/feed.json`) – nowe raporty i analizy przepływów metali, ich wersje oraz errata (wersje angielskie pod `/en/`); [`/sitemap.xml`](/sitemap.xml) z odpowiednikami PL i EN.

### Eksploracja tekstów i danych, trenowanie modeli {#tdm}

| Ścieżki | Wyszukiwanie i odpowiedź na pytanie użytkownika z cytowaniem | Trenowanie modeli AI |
|---|---|---|
| streszczenia raportów, `…/fakty.json` raportów i analiz przepływów, rejestr faktów `/fakty`, strona metody, przegląd i karty „Podmiotów” (HTML, `.md`) | dozwolone | dozwolone z podaniem źródła |
| pełne raporty, analizy przepływów, zbiory danych, kanały, API, MCP, pliki, `/podmioty.json` i dane `.json` kart spółek | dozwolone | zastrzeżone (art. 4 ust. 3 dyrektywy (UE) 2019/790) |

Zasady według ścieżki wyrażają `/.well-known/tdmrep.json`, nagłówki `tdm-reservation` i `tdm-policy`, polityka `/tdm-policy.json` i `robots.txt`. W `robots.txt` roboty wyszukiwarek i asystentów pobierające stronę na prośbę użytkownika mają dostęp do całej witryny poza panelem. Roboty zbierające dane do trenowania (m.in. GPTBot, ClaudeBot, Google-Extended, CCBot) nie mają dostępu do pełnych raportów, analiz przepływów, zbiorów danych, kanałów, API, MCP i plików – z wyjątkiem `…/fakty.json` raportów i analiz przepływów. Zastrzeżenie nie obejmuje warstwy współrzędnych na licencji ODbL ani danych z kart członków ASI. Pełne warunki – [Warunki użycia](/warunki).

### Dziennik dostępu maszynowego {#dziennik}

Żądania kanałów maszynowych (API, MCP, wersje `.md` i `.json`, `llms.txt`, `robots.txt`, `sitemap.xml`) trafiają do dziennika: kanał, adres zasobu, kod odpowiedzi, czas obsługi, nazwa klienta (User-Agent), a dla MCP – nazwa narzędzia albo adres zasobu, bez argumentów. Dziennik nie zapisuje adresu IP ani treści żądań. Klientów przypisuje się do klas według nazwy: agenci AI, wyszukiwarki, roboty SEO, narzędzia i skrypty, przeglądarki, inne. Testów własnych portalu (test agenta i kontrola prywatności przy wdrożeniu) się nie zapisuje, a wstępne wczytywanie stron przez przeglądarkę (reguły spekulacji) nie jest ruchem maszynowym i nie wchodzi do miar. Wpisy przechowuje się do 13 miesięcy ([polityka prywatności](/prywatnosc)).

## Licencje i ograniczenia {#licencje}

| Materiał | Licencja |
|---|---|
| teksty raportów i analiz przepływów | CC BY-NC 4.0, o ile publikacja nie stanowi inaczej; użycie komercyjne wymaga zgody |
| zbiory danych | licencja podana przy zbiorze (domyślnie CC BY 4.0); dane pochodne zachowują ograniczenia źródeł |
| ceny referencyjne Banku Światowego | CC BY 4.0 |
| współrzędne ustalone przez OpenStreetMap | ODbL 1.0 (© współtwórcy OpenStreetMap) |
| współrzędne z rejestru EEA (IED, E-PRTR) | CC BY 4.0 |
| dane z kart certyfikacji ASI | CC BY 4.0 |
| LEI (GLEIF) i Wikidata | CC0 |
| mapa bazowa Natural Earth | domena publiczna |

**Ograniczenia metody:**

- statystyka publiczna jest rewidowana wstecz, a część obrotu i produkcji objęta tajemnicą; liczby odpowiadają stanowi danych z dnia pobrania;
- współczynniki zawartości metalu są szacunkami z przedziałem – dla wyrobów gotowych i pojazdów niepewność jest największa;
- metal w wyrobach wycofanych z użytkowania jest szacunkiem modelu, nie pomiarem, a większość faktów analiz cynku, cyny i aluminium we Francji ma klasę C (klasa najsłabszego wejścia);
- przedziały Monte Carlo i test χ² mają granice opisane [wyżej](#chi2); analizy przepływów nie mają jeszcze errat na stronie, a w rejestrze faktów mają strumienie, wskaźniki i kluczowe liczby – nie każdą liczbę tekstu;
- rejestr „Podmioty” nie jest spisem kompletnym: zakład ma jedną wartość zdolności lub produkcji z rokiem, bez szeregów czasowych;
- analizy mają charakter informacyjny i nie są rekomendacją inwestycyjną ([Warunki użycia](/warunki)).